novalibra artık yeni adresinde.

- – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - –

günün alıştırması:

adnan hoca ve t.c. fatih 2. asliye hukuk mahkemesi, aynı anda denize düşse ve birbirlerini çeke çeke boğulma uğraşı verse, hangisini kurtarırsanız?

ipucu:

bırak dağınık kalsın.

Samih Bey, 04.08.2007, cumartesi günü hayata gözlerini yumdu.

Atik Rahimi
Toprak ve Küller
Çeviren: Ali Berktay
Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

Geçtiğimiz aylarda Time Out İstanbul’un kitap sayfalarındaki öneriler arasında da yer alan ‘Renkler’ başlıklı kitabında Victoria Finlay, Rönesans döneminin en pahalı, en nadide Mavi’lerinden birinin yüzyıllar sonra peşine düşer, Lapis Lazuli’nin çıktığı madenleri ziyaret etmek için Afganistan’a gitmeye karar verir.

Afganistan’a gitmeye karar vermek iyi güzel ama, Afganistan’a girmek öyle pek kolay değildir. Madenlerin olduğu Sar-i Seng’i görmek için bir yıldan fazla beklemesi gerekecektir. Ülkede Taliban hakimdir, bir yabancının vize ya da giriş izni alması sık gerçekleşen bir mucize değildir ve yüz elli bin olumsuz etken ortaya çıkmaya hazır beklemektedir.

Sonunda Finlay ve arkadaşlarına Taliban hükümeti tarafından izin çıkar. Pakistan’dan Afganistan’a geçerler. Önce Kabil’e uğrarlar. Kabil’de, Titanik Pazarı denen yerde dolanırken Afgan bir BM görevlisine neden buralarda ‘Titanic’in çok revaçta olduğunu sorarlar. Afgan, “Ben her şeye rağmen Titanik’te olmak isterdim” der. “Ama o battı” diye karşılık verirler. Afgan, “Evet, ama cankurtaran sandalları vardı, Afganistan’ın cankurtaran sandalları bile yok” cevabını verir.

Finlay ve arkadaşı, Kabil’den madenlere gitmek için, bir şöför, elinde makinelisiyle bir koruma, pek de konforlu olmayan bir araçla yola koyulurlar. Yol bir günden uzun sürecektir, asfalt yoktur, toz ve toprak hakimdir, tehlike ve sefalet boldur, onlarca kontrol noktasından geçmek zorundalardır. Ama bunca çabadan sonra Maden’e varmaktan başka hiçbir seçeneği değerlendirmeyeceklerdir.

Çok değil, 18 ay sonra Amerika, cankurtaran sandalı kılığına bürünmüş bir şekilde Afganistan’a tepeden inecek, ülkeyi Taliban’dan “kurtaracaktır”. Amerikalılar ve Taliban’dan da önce Afganistan’ın başından bela eksik olmuyordu. Atik Rahimi 60 sayfalık ve bir yumru gibi insanın boğazına oturan kitabında Sovyet işgali zamanındaki Afganistan’dan buruk bir hikaye anlatıyor.

Üstelik bu da bir “madene gitme” hikayesi. Yasin ve dedesi, Pul-i-Kumru şehrinin kuzeyindeki bir köprünün üstünde, onları Karkar Kömür Madeni’ne götürecek bir araba bekliyorlar. Epeyce uzun zamandır bekliyorlar. Çıkınlarında bir iki elma, bir iki bayat ekmek parçası var. Epeyce kısa bir zaman önce, yaşadıkları köy Ruslar tarafından bombardımana tutuldu. Ailelerinden bir tek onlar sağ kaldı; bir de madende çalışan Murad.

Yasin ve dedesi, madene Murad’ı görmeye gidiyorlar. Murat Yasin’in babası. Yasin bombardımandan sonra etraftaki herkesin sesini yitirdiğine inanıyor. Karnı aç, biraz hünnap yemek istiyor. Dedesi hünnabı buldu, ama içini bu yolculuğun getirecekleri götürücekleri toplamından çıkan yekün kemiriyor. Afganistan’da bir madene gitmek, anlaşılan o ki tarihin hiçbir döneminde, öyle kolay olmuyor.

Rahimi, 60 sayfaya, toz ve toprak içinde, sefalet içinde, kavramakta güçlük çekeceğimiz bir yokluk içinde alabildiğine kuvvetli bir durak / bekleme / yolculuk hikayesi sıkıştırıyor. O kadar sıkıştırıyor ki, git gide her cümle bir taş sertliğine ulaşıyor. Taşlar o kadar isabetli atılmış ki, tam içinize düşmeyi, sesini oradan duyurmayı biliyor.

1962 doğumlu Atık Rahimi, bir tür zorunlu sürgünde, Fransa’da yaşıyor ve günümüz Afgan sanatının önde gelen temsilcilerinden biri. ‘Toprak ve Küller’, 1999’da Fransa’da yayımlandığında büyük ilgi çekmişti. Rahimi 2002’de ‘Düş ve Dehşet Evleri’ adlı ikinci romanını yazdı. Umarız o kitabın Türkçe baskısını da yakın zamanda görebiliriz.

Tracey Emin
Yaban Vatan
Çevirenler: Mehmet Öznur, Teri Erbeş
Popcore Yayınları

Türkiye’de ilkgençliğini 90’larda yaşamış ve bugünlerde orta yaş denen o tuhaf bölgeyi kat etmeye başlayanların bir bölümü, an gelir, yoksa Turgut Özal iyi bir siyasetçi miydi diye düşünmeye başlar. Yaşasaydı Kürt sorununu çözer miydi, Türkiye’de sivilleşmeyi birkaç adım öteye götürebilir miydi gibi sorular akla hızla düşüp geçerken, görüntüye Naim Süleymanoğlu’nun Türkiye’ye gelişi, beraber düzenledikleri basın toplantısı, Türkçeden Türkçe’ye simültane tercüme gibi neşeli sahneler gelir. Benim Hudson Enstitüsü’yle ortak geliştirdiğim fantezi de şudur: Bugün Özal yaşasaydı, Kıbrıs sorunun çözümü için Tracey Emin’i bir koz olarak, bir figür olarak kullanırdı. Arka sıradaki üniformalının dik bakışlarını yok sayarak devam ediyorum: Nereye yerleştirirdi, ne umardı, tam bilemiyorum, ama Tracey Emin, Adada Mutlu Son operasyonunda önemli bir rol kapabilirdi. Şunu da bir düşünün: Özal, Lefkoşa’da iki elini başının üstünde buluşturup o meşhur selamını verirken Tracey onun göbeğine sarılıp yanağına bir öpücük konduruyor. Barış bundan daha iyi simgelenebilir miydi?

Bilmeyenler için kısa tanıtıcı paragraf: Tracey Emin, Kıbrıs Türkü bir babanın ve İngiliz bir annenin Kraliçe Toprakları’nda dünyaya gelmiş ikizlerinden kız olanı. Bugün, biraz ivme kaybetse de, çağdaş sanat dediğimiz ortamın (ya da organizasyonun ya da iklimin ya da akımın ya da sanatın…) en yırtıcı, en fantastik isimlerinden biri. Kendi (ve özel) yaşamını sanat içeriği ve nesnesi haline getirerek kotardığı (ve ‘confessional art’ olarak genellediği) işler nicedir büyük ilgi görüyor, kişisel ve kurumsal önemli koleksiyonlarda, önemli paralara yer buluyor. Çok bilinen ve üstüne çok konuşulmuş iki eserinin izini internetten rahatlıkla bulabilirsiniz: ‘My Bed’ (ki Türkiye’de Sezyum tarafından gişe başarısı yakalayamayan bir cover’ı da yapılmıştı [Maybed, Milli Reasürans Sanat Galerisi, 2004]) ve Everyone I Have Ever Slept With (1995). Ayrıca Türkiyeli sanat seyircisi onun yapıtını burada izleme fırsatı bulmuştu: 2004’te İstanbul, Garanti Platform’da bir sergisi açılmıştı. Yazının sonunda o günlere döneceğiz.

Sonuç olarak: Tracey Emin’in 2005’te İngiltere’de ‘Strangeland’ adıyla basılan ve bir tür otobiyografi olarak anılabilecek kitabı, geçtiğimiz günlerde ülkemizde, Popcore Yayınları tarafından basıldı. ‘Yaban Vatan’, üç vatandan oluşuyor, diyelim: ‘Ana Vatan’, ‘Baba Vatan’ ve ‘Tracey Vatan’. İlk ikisi toprak parçalarıyla daha çok ilgiliyken, üçüncüsünde Tracey Emin içine ya da gövdesine dönüyor, oradan konuşuyor.

60’ların başında İngiltere’de doğumuyla açılan ‘Ana Vatan’da Tracey Emin’in bugünkü ruh haline ve sanatçı kişiliğine dair onlarca ipucu bulmak mümkün. Evlerini karşısındaki metruk binada yaşayan 3 ‘sığınmacı’ya düzenli ziyaretleri, ikiziyle ilk cinsellik keşifleri, “Teenage”e ayak atar atmaz uğradığı tecavüz, babasının gitmiş oluşu, annesiyle paylaştığı yaşam… ‘Ana Vatan’da cinsellik ön planda, daha doğrusu yüzölçümü olarak epey geniş bir yer tutuyor ama aradaki ‘ruh parçaları’ daha önemli. Katır kutur (karda yürür gibi anlamında) bir yazı, bir üslup ilerliyor genelde; arada ağdalı bir lirizmle (bataklıkta yürür gibi) yazılmış parçalar giriyor. Yine de o sert, yalın gerçekçilik ve çekici benmerkezcilik, sürdürülebilir bir okuma sağlıyor. Sex Shop’taki iş deneyimini, biriki majör ilişkiyi geçince çekirdeğe varıyorsunuz: Dans ve Seks. Emin, dünyada severek yaptığı iki şeyi buluyor. Onlara özel ilgi gösteriyor. Çocukken açılmış yaralarına merhem olarak sürüyor.

‘Baba Vatan’ sıkıcı, kesif, sası bir Kıbrıs’la çıkageliyor. Tracey içeride bir odaya kapanıp ağlıyor, siz salonda votka yuvarlayıp uç uca sigara ekliyorsunuz, gibi oluyor. Babası zeytin ağaçlarından zeytin topluyor, Tracey aşağıda elinde sepet bekliyor, siz elinizdeki sopayla güneşten kavrulan toprağa anlamsız şekiller çiziyorsunuz. Babası 70’i aşkın yaşının verdiği olgunluk ve deneyimle, Tracey’e neden içeride annesi oturan 20’lik bir kızla evlenmek istediğini anlatıyor, Tracey kafayı yiyor, siz az sayıdaki Kıbrıs kanalları arasında amansız ve tempolu bir zapping yapıp yine votka yuvarlıyorsunuz. Sonra sonra ‘Baba Vatan’ açılıyor. Anadolu içlerine, bir süre yaşadıkları köye yaptıkları ziyarette ve özellikle Abdullah ortaya çıkınca.

Bir sahil kasabası adamı olan Abdullah’ın karısını dağa gönderip, aşık olduğu Tracey için denizin hemen kenarına kurduğu çadırla başlayan hikaye, bir edebiyat ürünü olarak rahatlıkla alınabilir. Sert, tuhaf ama vurucu bir hikaye. Buraya kadar bir yazar olarak Emin’i sevmemişler, burada karar değiştirebilir.

‘Ana Vatan’ ve ‘Baba Vatan’ bitince ve birleşince ‘Tracey Vatan’ sayfaları başlıyor. Cinsellikle ilgili, yine orijinal ve marjinal notların bir toplamı. İki kez geçirmek zorunda kaldığı kürtajın yarattığı tinsel tahribat, dönüp dolaşıp geldiği konu. ‘Genç kızlar hamile kalmaktan nasıl korunmalı, oldu da korunamadılar, adım adım neler yapmalılar?’ rehberi naif ve ama eğlenceli. 30 yaşında, bugüne kadar yaptıklarım bana yeter, bundan sonra gerçekten sevdiğim bir adam ya da bir kadın olmayacaksa, seks yapmaya gerek yok kararının yanında mastürbasyona olan düşkünlüğünün altını çizişiyle birden sevimli bir portre bile yaratabiliyor.

Şunu söylemeliyiz: Arka kapaktaki tanıtım yazısı sizi yanıltmasın. Vıcık vıcık, Tori Amos’vari bir taciz / tecavüz / karanlık hayat hikayesi değil bu kitap. Daha çok, yaşamını pıt diye, basit bir hareketle yaptığı işlerin ortasına oturtmuş “vay, bana taciz ha! Tacizin kralını göreceksiniz” diye içten içe ‘rahatsız etme’ kaygısı da güden bir sanatçının açık hayat hikayesi, hayat notları. Hakkını teslim etmek gereken bir nokta daha var: Hem işleri, hem ‘Yaban Vatan’, ne kadar teşhirci, tüm ayrıntıları gösterir dolayısıyla ‘yakın’ dursa da, ona asla yakınlaşamıyorsunuz. Yakınlaşacak bir şey olarak koymuyor çünkü kendini ortaya. Bunca şeye rağmen kendini uzakta tutma tavrı, onu, yapıtını ve hikayesini çekici kılıyor.

2004’te, Garanti Platform’daki sergi açıldığında, evsahibi tam olarak kimdi hatırlamıyorum ama, Rafineri’nin üst katında Tracey Emin onuruna bir parti düzenlenmişti. Ben ve pek yakın arkadaşım Patty Diphusa elimizde içkiler onu seyrediyorduk. 41 yaşındaydı, siyah bir şeyler giymişti, taş gibiydi, tuhaf ama çekici biriki tiki vardı ve etrafında garip adamlar döneniyordu. Patty bana dönüp “götürsene bu gece Tracey’i” dedi, neredeyse ciddiydi. “Haha” dedim. Sonra Tracey usulca önümüzden geçip tuvaletlere doğru gitti. Maalesef bu kadar. Dolayısıyla kitapta o geceyle ilgili doğru dürüst bir şey olmaması normal.

açacağım diyordu da, karanlık kesif saatlerdeki sohbetlerde araya sıkıştırıyordu, geç farketmem ondan. ömer aygün sonunda blogunu açtı.

ve araştırmacı-gezgin makaleleri ağırlıklı bir başlangıç yaptı. çikago’dan berlin’e dünya şehirlerini anlattığı bu diziyi bundan iki yıl önce şöyle anmıştım:

“günümüz evliya çelebi’si entry’leri mest ediyor ülen” (10.06.2005, eksi sozluk)

gerçekten de, ömer aygün’ün yazısında (ve dahi sohbetinde) bir cezbe hali her daim vardır ve okuruna sirayet eder.  o anlamda, digamma postaları, dandadadan’ın “sarhoş oldum sanki ben bir yudumda” satırına hoş bir örnek olacaktır.

o anlamda, ömer aygün bizi diskoya götürecektir.

[bu küçük postanın soundtrack albumunden gelsin: ez mi dens ettik senle / barlarda sokakta diskoda hovarda... (lady, hear me tonight makamında)]

Cafer Modarres Sadeghi
Ben Sabaha Kadar Uyanığım
Çeviren: Maral Jefroudi
Metis Yayınları

Kendi yakın çevremden edindiğim izlenimi, uzak çevrelere baka baka yaptığım gözlemle birleştirirsem, bir genellemeye çıkabilirim: Türk okuryazarların büyük çoğunluğu, Çağdaş İran sanatı söz konusu olduğunda, özellikle edebiyattan ve sinemadan dem vurulduğunda, bu ülkeden çıkan sanatçı ve işlere büyük yakınlık duyduklarını, genelde sıkı örneklerle karşılaştıklarını söyler. Gelgelelim birkaç isim sayılmaya kalkışıldığında hemen tıkanıklık yaşanır: İçimizden şanslı olanlar, çocukluk çağlarında Samed Behrengi’yle tanışmıştır; çoğumuz Sadık Hidayet’in kitaplarını okumuşuzdur; Kiyârüstemî ve Mahmelbaf (bazen kızıyla beraber hatırlanır) da filmleri görülmüş, beğenilmiş yönetmenlerdir. Gerisi gelmez. Onca zaman yan yana, kimi zaman iç içe yaşamış ama galiba komşumuzu iyi tanıyamamışızdır. Bu biraz da bizim suçumuzdur. Çünkü daha çok Türkiye’nin muhafazakar partilerini yıpratmak için yayınlanan “İran’da bankta yan yana oturan bir erkek bir kız şişe geçirilip kızartıldı” tipi şişirme haberlerin hepsini takip eder, kültür-sanat gelişmelerinin peşine pek düşmeyiz.

Şimdi iyi haber: Metis Yayınları tarafından geçtiğimiz ay yayımlanan Cafer Modarres Sadeghi’nin kitabıyla artık konu açıldığında yapıt saymaya girişirsek, bir elin parmaklarını tamamlamaya çok yakınız. Sadeghi’nin, ikinci bölümüyle aynı başlığı taşıyan kitabı, İran’da 1992 yılında yayımlanan “Gavhuni – Bataklık” ile 2004’te yayımlanan “Ben Sabaha Kadar Uyanığım” adlı uzun öykülerini bir araya getiriyor. 1954 doğumlu olan yazar, demek ki Sadık Hidayet Paris’te havagazını açıp intihar ettikten 3 yıl sonra (Sylvia Path’in vanayı açışı: 1963) ve bizim yazarlarımızdan Orhan Pamuk (1952), Enis Batur (1952), Nedim Gürsel (1951), Cemil Kavukçu (1951), Hasan Ali Toptaş (1958) ile de yakın zamanlarda doğmuş. (Olur a, biri tutup karşılaştırmak ister diye, not düşüyorum)

Çağdaş ya da klasik, (daha) doğudan gelen metinleri okumaya koyulduğunda kişi ya sezer, ya görür: Ayrıntılar artmış, zaman yavaşlamıştır. Avrupa’dan kalkıp Türkiye’yi geçerek İran’a varır, daha da ilerleyip Hindistan’a hatta Japonya’ya ulaşırsanız, herhangi bir anlatıda, bir yaprağın dalından kopup yere düşüşünü betimleyen satırların sayısının gitgide arttığını görürsünüz. Sadeghi’nin ilk öyküsü de böyle açılıyor. Serin serin, usul usul, aheste aheste anlatmaya koyuluyor yazar. Tahran’da kıt kanaat geçinen bir bekar evini iki arkadaşıyla paylaşan kahramanımızın son bir yıl içinde gördüğü rüyalara babası sık sık konuk olmaya başlıyor. Bu rüyalardan uyanayım kurtulayım derken kıskıvrak gündüşlerine yakalanan, gerçekle hayal arasındaki çizginin silinmeye yüz tuttuğunu anlayan, yavaştan hayatının kontrolünün elinden kaydığına şahit olan kahramanımız, her aklı başında düş mağduru gibi, olup biteni yazıya dökmeye, kalem kağıt ile zapturapt altına almaya karar veriyor. Ancak düşten yaka sıyırmaya çalışan gerçek debelenip durdukça durgun sular da bulanıyor, hikayenin zamanı ritim kazanıyor, hatta kimi zaman yokuş aşağı tepetaklak giden bir sürat kazanıyor.

Sonuçta durmadan doğuya doğru gidersek bir noktada batıya uğramamızın kaçınılmaz olduğunu coğrafya, astronomi, felsefe ve şiirden biliyoruz. Sadeghi’nin üslubu da, hikaye açılıp ilerledikçe, yukarıda sözünü ettiğimiz hızla beraber, batının dolaylarına uğruyor. Öyle ki, kimi kez Tahran’la İsfahan arasında mekik dokuyan kahramanımızdan Holden Caulfield tınıları duyuyoruz. Ama 20. yüzyıl İran edebiyatında (ve sinemasında) sıkça rastladığımız gibi, “varoluş”, “modernitenin getirileri karşısında birey” gibi ana izlekler her iki öyküye de hakim.

Birinci bölümdeki nehir, ilk sayfalarda doğuyor ve tüm öyküyü kat ediyor. Deneyimi olan okur, İranlı sanatçıların yapıtlarında kullanılan simgeciliğin, yasaklar nedeniyle taşıdığı hayati önemi göz ardı etmeyecektir. “Gavhuni – Bataklık”ta göze çarpan bir diğer özellik, sık sık karşımıza çıkan, Tahran ile İsfahan şehirleri arasındaki karşılaştırmalar. İsfahan, İran’ın üçünçü büyük şehri ve Sadeghi’nin doğum yeri. Öyküdeki kahraman gibi Sadeghi de, 20’li yaşlarına geldiğinde doğduğu şehri bırakıp –İngiliz Dili ve Edebiyatı eğitimi alacağı üniversite eğitimine başlayacağı sıra olsa gerek– başkente taşınmış. Sadeghi öyküsünde bu iki şehrin kimliklerini didikleyip içinde yaşayan insanları nasıl biçimlendirdiğini anlatırken, aynı zamanda gündelik yaşamın ayrıntılarına da iniyor ve kiraların nerede yüksek olduğundan, trafik gürültüsünün nerede daha katlanılır sayılabileceğinden ya da hangi şehirde daha zor para kazanılabileceğinden söz açıyor. (Bu satırlarda gerçekten komşu olduğumuzu hissediyoruz. İzmir’e mi taşınsak hayallerini, orada nasıl para kazanılır ki tedirginliklerini, ama Bodrum da 2 saat yahu avuntularını ve sonunda hep İstanbul’un kazanışını, ya da örneğin yaşamına Ankara’da devam etme kararı alan arkadaşımızın suratına boş boş bakışlarımızı hatırlıyoruz.)

Buradan baktığımızda, kitap bize hep merak ettiğimiz, türlü bahanelerle yakınına yaklaşamadığımız bir ülkenin sokaklarında bizim gibi dolaşan, bir kafede oturan, suların kenarına inen, otomobillere dikkat kesilip karşıdan karşıya geçen “sıradan insan”larının iç dünyasını, yaşama ve dünya bakışlarını keşfetme şansı veriyor. Diğer tarafta da, başlarda sözünü ettiğimiz, düşlerle ve uykuyla, yani geceyle ve gündüzle fazla haşır neşir kahramanlarımız üzerinden “insan”a yeniden bakış şansı. Yine İran edebiyatında çok fazlaca yer tuttuğunu gözlemlediğimiz “melankoli” kitap boyu yinelenen bir duygu olarak yerini alıyor. İlk öykünün kahramanı “(İsfahan’da) nereye adımımı atsam canımı acıtan bir şey vardı. Çocukluğumda gördüğümden beri aynı kalan şeyler de, başka şeylere dönüşenler de” cümlesini kurduğunda huzursuz bir ruhla yüz yüze kaldığımıza daha iyi ayıyoruz.

Son not olarak demeli ki, kitabın en iyi yönlerinden biri pürüzsüz çevirisi. Maral Jefroudi, Türkiye’de yaşayan, Boğaziçi Üniversitesi’nde Yüksek Lisans öğrencisi olan bir İranlı (ya da belki İran asıllı bir Türk vatandaşı). En son Mesele dergisinin Mayıs 2007 sayısında “1 Mayıs 1977: Hafıza, Adalet ve Devrimin Hayaleti” başlıklı yazısı göründü. Biz onu edebiyatla olan ilişkisinden önce barışa, adalete ve özgürlüğe olan tutkusuyla ve Çiya’nın “Yemek ve Kültür” dergisinde yayınlanmış İran Sineması’nda Yemek Teması ve Mahremiyet konulu ilginç ve iyi bir yazısıyla tanıyoruz. Belki kitabı kitabı yayınevine öneren de kendisidir, çünkü Sadeghi İran dışında çok fazla tanınan bir yazar değil. (Metis Yayınları, örneğin YKY’nin yaptığı gibi, yazarınkinin yanına çevirmenin de bir kısa biyografisini eklese ya?)

Deniz Gezgin
Hayvan Mitosları
Sel Yayıncılık

Geçtiğimiz ayın sonlarına doğru Topkapı Sarayı’nın bahçesinde, Prof. Doğan Kuban’ın kaleme aldığı ve YEM Yayın tarafından yayımlanan heybetli bir kitabın, “Osmanlı Mimarisi”nin tanıtım kokteyli vardı. (Ekşi Sözlük’ün en komik başlıklarından biri için bkz: “Kokteylde elde kadehle hahaha diye gülmek”). Doğan Kuban, oldukça mütevazi bir üslupla yaptığı kısa konuşmasında, konuyla ne zamandır yazdığına dair bir ipucu verirken, “üniversiteden mezun olduktan sonra öyle uyduruktan yazmaya başlamıştım”, dedi – 50 yıl öncesinden bahsediyordu. 81 yılın verdiği rahatlıkla, o yıllarda yazdıklarıyla inceden dalga geçiyor, diğer yandan yeni kitabının aradan geçen 50 yılda üst üste koyduğu müthiş birikimden süzüldüğünü sezdiriyordu alttan alta.

Sel Yayıncılık’tan çıkan ve başlığına oranla dışarıdan bakıldığında oldukça çelimsiz bir görünüme sahip “Hayvan Mitosları” kitabının yazarı Deniz Gezgin de, henüz 26 yaşında. Kısa biyografisinde, arkeoloji bölümü mezunu olduğu, Anadolu’da çeşitli kazılara katıldığı ve uzun zamandır mitoloji konusunda çalıştığı yazıyor. Kitabın çelimsiz görüntüsü, okurun rafa uzanan elini geri çevirmesin. Yapıt eksikliği çektiğimiz bir alana oldukça güçlü, daha da önemlisi istekli bir adım atılmış. Eksiğinin gediğinin farkında olan Gezgin de, konuya ilgisinin geçici olmadığını ve bu kitabın nihai bir sonuç sayılmaması gerektiğini, önsözdeki “(…) bu henüz başlangıç olarak düşündüğüm bir çalışma ve öyle zannediyorum ki uzun yıllar üzerinde üzerinde durarak geliştireceğim bir konu olacaktır” satırlarıyla ifade ediyor.

Gerçekten geriye dönüp baktığımızda bu (pek de spesifik saymamak gereken) alana dair elle tutulur bir çalışma yok ülkemizde. Yazarlarımızın, hele ki bir dönem, mitolojiye ne denli düşkün oldukları bilinir – hayvanları büyüteç altına almaya niyetlenen çıkmamış pek. Oysa, yazarın da söz ettiği gibi, çok uzak geçmişten miras aldığımız kimi duyumlar bizde hayvanlarla ilgili mistik düşünceler uyanmasına sebep olur. Dünyanın değişik coğrafyalarında insanlar çevrelerinde yaşayan, ya da bir şekilde yaşadıklarını bildikleri hayvanlara pek çok anlam yükler. Bunun ne kadar eskiden başladığı (dolayısıyla mitolojilerle akrabalığı) insanoğlunun mağara duvarlarına kazıdığı ilk resimlerde hayvanların tuttuğu yere bakıldığında görülebilir.

İnsanlar, ilk çağlardan günümüze, hayvanları hikayelerden, söylencelerden hiç eksik etmemiş. Bazen “sevimli”, bazen “korkunç” dostlarımız çoğu mitolojik kurguda ciddi rollere soyunmuş. Gezgin’in deyişiyle “Mitoslarda hayvanlar bizler gibi konuşabilmiş, şekilden şekle girmiş, ağızlarından ateş çıkarmış, büyük kahramanlara bakıcılık yapmış, hatta kimi ırkların atası olmuşlar”. Masallarda kişiliğe bürünmüş, bazı kahramanların sureti olarak sembolize edilmişler.

“Hayvan Mitosları” abecesel bir dizilimle, küçük bir ansiklopedi havasında, ağaçkakandan bok böceğine, horozdan ineğe, kargadan kuzguna, boğadan vatoza mitolojideki hayvanların renkli dünyasına dalıyor ve –doğruluğu su götürür bir kanı da olsa- bizden sonra üstünde yaşadığımız dünyayı en çok anlıyormuş gibi duran mahlukatın söylencelerinin bir seceresini çıkarıyor.

Kitapla ilgili en önemli eksiklik, yeterince kaynağın araştırılmamış olması. Ama önünde hayvanlar alemini gezmek için uzun yıllar olduğunu düşünerek genç araştırmacıya hak ettiği desteği vermek için kitabı alacak olanlar, keyifli bir okuma deneyimi yaşayacaklar.

– Yakın veya dolaylı okumalar için : “Hayvanların En Güzel Tarihi”, Çokyazarlı, (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları); Kitap Yayınevi’nin çıkardığı “Kedi”, “Köpek”, “Karga”; Orhan Duru’nun “Kısas-ı Enbiya”sı (YKY); TÜBİTAK Yayınları’ndan “Hayvan Zihni”.

Robert Walser
Jakob von Gunten
Çeviren: Gül Gürtunca

Robert Walser’in bizde henüz ilk kitabının yayınlanıyor oluşuna bakmayın. Avrupa Edebiyatı için efsane bir isimdir. Kendi başına bir yapıt olan yaşamı ve yazdıklarının bir dönem unutulmuş olması nedeniyle, kitaplarından çok hayat hikayesiyle öne çıkmıştır. Gerçekten eşsiz ve acıklı bir figürdür. Kumpaslarla, taklit imzalarla yaşamının büyük bir bölümünü akıl hastanelerinde geçirmiştir. En çok, gitgide okunamayacak denli küçülttüğü el yazısıyla anılır. Hastanede geçirdiği ilk yıllarda normal gözün görmesi neredeyse olanaksız minnacık harflerle metinler yazmış, sonra yazma ediminden vazgeçmiştir. Bir kış günü, hastane bahçesinde, karların üstüne düşüp can veren bedeninin resimlerinin internette peşine düşün. Kitaba gelince: Bence, orijinali denli iyi olmayan Türkçe edisyonu, yine de alın. Her iyi okurun kitaplığı, bir Walser’i olsun ister; çünkü Walter Benjamin’in dediği gibi: “Peri masallarının bittiği yerde, Walser başlar”

Bohumil Hrabal
Sıkı Kontrol Edilen Trenler
Çeviren: Zeyyat Selimoğlu

Aslında Türkçede ilkin yaklaşık 40 yıl önce yayımlanmış bu metin, Can Yayınları’ndan sonra şimdi Everest baskısıyla yeniden raflarda. Yazarının adını zor okuyor olabilirsiniz, sizi vazgeçirmesin, sağlam kitaptır: İkinci Dünya Savaşı günlerinde Miloş, sakin sayılabilecek bir tren istasyonunda karşımıza çıkar ve hikayenin orta yerine konuşlanır. Bir yandan savaş, diğer yandan kadınlar, istasyon her ne kadar sakin olsa da, kafasının içinde birbirine değmeyen kırk tilki kuyruğu döndürecektir. Savaşın anlamsızlığı ve Dresden bağlantılarıyla isteyenin Kurt Vonnegut’un Mezbaha No.5’iyle yan yana okuyabileceği metin, Kundera’yı da epeyce etkilemiş bir yazarın elinden çıkma, unutmayalım. Hrabal’ın dilimizde “Gürültülü Yalnızlık” başlıklı bir kitabı daha bulunuyor.

Son söz: Hrabal, 1997’de güvercinlere yem verirken ölmüştü; anısı önünde saygıyla eğiliyoruz…

Ahmet T. Karamustafa
Tanrının Kuraltanımaz Kulları
“İslam Dünyasında Derviş Toplulukları (1200 – 1550)”
Çeviren: Ruşen Sezer

Yaklaşık olarak bir “Dininde de olsan, ya içindesindir çemberin ya da dışında yer alacaksın” hikayesi. “Hikayesi” dememizden küçümsediğimiz anlaşılmasın. “Tanrının Kuraltanımaz Kulları” aslında akademik bir incelemeden evrilip kitaba dönüşmüş bir metin. Ama bu çalışma o kadar iyi kurulmuş, o sıkı yazılmış ki, bir İhsan Oktay Anar romanıymışçasına, tek solukta okuyorsunuz. Kitap, İslam toplumunun kıyısında duran Zahidleri (ya da dervişleri) anlatıyor. Genellikle çıplak ya da bir parça beze sarınıp gezen, kendilerine has boynuz gibi nesneler taşıyan, toplumu tümden reddetmiş, ama dışında kalmaktansa tam kalbine kesintisiz bir “saldırıyla” durmadan akılları bulandırmış toplulukların hikayesi. Tasavvufun bir adım ötesinde ya da berisinde, alabildiğine özel, bir anlamda “anarşist” bir hareketin doğuşu, gelişimi, değişimi. Tek sözle: Mükemmel.